Erzurum’da çocuk oyunları, sadece bir eğlence aracı değil, aynı zamanda köklü bir kültürel mirasın ve sosyal eğitimin taşıyıcısıdır. Kışın beyaz örtüsü altında “hizek”le kaymanın coşkusundan, yazın sokak aralarında “aşık” kemikleriyle oynanan strateji oyunlarına kadar, bu oyunlar Dadaş karakterinin şekillenmesinde önemli bir rol oynamıştır. “Erzurum’da çocuk oyunları” denildiğinde, akla mevsime, cinsiyete ve yaşa göre şekillenen, içinde kadim Şamanistik izler taşıyan bir dünya gelir. Bu makalede, akademik kaynaklar ve yöresel araştırmalar ışığında, Erzurum’da çocuk oyunlarının kökenini, türlerini, kurallarını ve bu kadim mirasın bugün nasıl yaşatılmaya çalışıldığını detaylıca inceleyeceğiz. Unutulmaya yüz tutmuş bu sokak kültürünü birlikte keşfedelim.
Erzurum Geleneksel Çocuk Oyunlarının Kökeni ve Kültürel Önemi
Erzurum’da çocuk oyunları, bölgenin tarihi İpek Yolu güzergahında olması ve birçok medeniyete ev sahipliği yapması nedeniyle zengin bir kültürel birikimi yansıtır. Oyunlar, çocukları hayata hazırlayan, toplumsal kuralları, dayanışmayı, fiziksel beceriyi ve stratejik düşünceyi öğreten birer araçtı. Akademik çalışmalar, özellikle Erzurum ve yöresindeki oyunların, Orta Asya Türk kültüründen, özellikle de atlı göçebe yaşam tarzından ve Şamanizm’den izler taşıdığını göstermektedir. Örneğin, “aşık” (koyun ya da keçinin arka ayak kemikleri) oyunu, sadece bir eğlence değil, aynı zamanda hayvancılık kültürünün ve kemiklerin kutsal sayıldığı inanç sistemlerinin bir yansımasıdır. Bu oyunlar, Dadaş kültürünün sert iklim koşullarına rağmen dayanıklı, pratik, centilmen ve topluluk bilinci yüksek bireyler yetiştirmesine katkı sağlamıştır.
Mevsimlere Göre Şekillenen Oyunlar
Erzurum’un belirgin dört mevsimi, çocukların oyun ritmini ve türünü doğrudan belirlerdi. Oyunlar, doğanın döngüsüyle uyum içinde şekillenirdi.
Kış Aylarının Vazgeçilmezi: Hizek (Kızak) ve Kar Oyunları
Kış, Erzurum’da çocuk oyunları denilince ilk akla gelen mevsimdir. “Hizek” ya da diğer adıyla kızak, sadece bir kayma aracı değil, aynı zamanda bir mühendislik ve ekip çalışması örneğiydi. Çocuklar, evlerin damlarından veya yamaçlardan aşağıya doğru açtıkları buzlu yollarda, tahtadan veya tenekeden yaptıkları hizeklerle kayarlardı. Kurallar basit ama heyecanlıydı: en uzun mesafeyi kaymak, dengede kalmak ve hız rekoru kırmak. Kar topu savaşları, kardan adam yapımı ve “kar evi” inşası da diğer popüler aktivitelerdi. Bu oyunlar, çocuklara soğuğa dayanıklılık, risk yönetimi ve doğayla iç içe olma becerisi kazandırırdı.
Bahar ve Yaz Aylarında Sokak Oyunları
Karların erimesiyle birlikte, mahalle araları ve boş araziler çocuk sesleriyle dolardı. “Sek sek”, “körebe”, “saklambaç”, “yakan top” gibi oyunların yanı sıra, Erzurum’a has yöresel oyunlar da bu mevsimde oynanırdı. Açık hava, uzun oyun süreleri ve geniş mekanlar sayesinde, bu oyunlar daha fazla çocuğun bir araya gelmesini ve sosyal ilişkilerin güçlenmesini sağlardı.
Cinsiyet ve Yaş Gruplarına Göre Oyun Dağılımı
Geleneksel toplum yapısı, Erzurum’da çocuk oyunlarının da cinsiyet ve yaşa göre ayrışmasına neden olmuştur. Bu ayrım, toplumsal rollerin küçük yaşta öğrenilmesinin bir yansımasıydı.
Erkek Çocuklara Has Güç ve Beceri Oyunları (Aşık, Çelik Çomak)
Erkek çocuklar genellikle fiziksel güç, atıcılık, strateji ve risk içeren oyunlara yönelirdi. Aşık Oyunu, bu oyunların başında gelir. Koyun/keçi aşıklarıyla oynanan bu oyunun “atış”, “vurma” ve “hedef” gibi çeşitli varyasyonları vardır. Aşık kemiklerinin farklı yüzlerine (çukurlu, tümsekli vb.) verilen değerlerle oynanan bu oyun, hem şans hem de el becerisi gerektirir. Çelik Çomak ise bir sopa ve küçük bir değnekle oynanan, vuruş mesafesini ve isabeti ölçen, oldukça enerjik bir oyundur. Bu oyunlar, erkek çocukların rekabet, adil oyun ve fiziksel çeviklik becerilerini geliştirmesine hizmet ederdi.
Kız Çocuklarının Sosyal ve Ritmik Oyunları (Beş Taş, İp Atlama)
Kız çocukları ise daha çok el çabukluğu, ritim, koordinasyon ve sosyal etkileşimi öne çıkaran oyunlar oynarlardı. Beş Taş, küçük çakıl taşlarıyla oynanan, farklı seviye ve figürlerden oluşan, dikkat ve refleks geliştiren klasik bir oyundur. İp atlama, tek başına veya grup halinde, çeşitli tekerlemeler eşliğinde yapılırdı. Bu oyunlar, kız çocuklarının ince motor becerilerini, dayanışma duygusunu ve müzikalliklerini geliştirirdi.
Erzurum Yöresine Özgü Yerel Oyunlar ve Kuralları
Erzurum’un kendine has iklimi ve kültürü, Türkiye’nin başka yerlerinde pek bilinmeyen benzersiz oyunların doğmasına neden olmuştur.
Gındıllik: Çember Çevirme Kültürü
Gındıllik, eski bir bisiklet tekerleğinin jantından sökülen çemberin (genellikle bir tel) bir çubuk yardımıyla yerde yuvarlanarak sürülmesi oyunudur. Denge ve el-göz koordinasyonu gerektirir. Erzurum’un engebeli sokaklarında çemberi düşürmeden sürmek büyük bir maharet sayılırdı.
Kollaçelik: Yöresel Çelik Çomak Varyasyonu
Bu, klasik çelik çomak oyununun daha sert ve kuralları katı bir Erzurum versiyonudur. Atış mesafeleri daha uzun, kullanılan sopalar daha kalındır ve oyun alanı (eve, “kazanç” ve “ceza” bölgeleri) belirli kurallara göre çizilir. “Kolla” ifadesi, oyunun daha çok kolla gücüne dayalı olduğunu vurgular.
Hımbıl: Strateji ve El Çabukluğu
Genellikle aşık kemikleri veya küçük taşlarla oynanan bir tür “saklama ve bulma” oyunudur. Bir ebe, elindeki aşıklardan birini saklar ve diğer oyuncuların hangi elinde olduğunu tahmin etmesini ister. Tahmin eden oyuncu, kazanır. Basit görünse dikkat, bluff (blöf) ve psikoloji gerektirir.
Harmanbiş: Çamur ve Mimari Beceri Oyunu
Bahar aylarında, ıslak toprak veya çamur kullanılarak oynanan bir yapı oyunudur. Çocuklar, çamurdan evler, hayvanlar, fırınlar (“harmanbiş” fırını) yaparlar ve bunları kurumaya bırakırlar. En sağlam ve estetik yapıyı yapan oyunu kazanır. Bu oyun, yaratıcılığı ve ince işçiliği teşvik eder.
Oyunlarda Kullanılan Tekerlemeler ve Şamanistik İzler
Erzurum’da çocuk oyunlarının belki de en büyülü yanı, eşlik eden tekerlemelerdir. Bu tekerlemeler sadece ritim sağlamakla kalmaz, aynı zamanda kadim inançların izlerini taşır. Örneğin, ip atlama veya sek sek tekerlemelerinde geçen “leylek leylek havada” gibi ifadeler, göçebe kültürü ve kuş sembolizmini hatırlatır. Bazı sayışmaca ve başlama tekerlemeleri, bir tür kura çekme ve “törensel” bir başlangıç işlevi görür. Bu durum, Şamanistik ayinlerdeki ritüelistik söz kalıplarının günlük hayata ve oyuna yansıması olarak yorumlanabilir. Bu tekerlemeler, dilin nesilden nesile aktarılmasında da önemli bir rol oynamıştır.
Erzurum Köy Seyirlik Oyunlarında Çocuk Figürü
Erzurum köylerinde, hasat sonrası, düğünlerde veya belirli kutlamalarda sergilenen seyirlik halk oyunları (köy tiyatrosu) içerisinde çocuk figürleri önemli bir yer tutar. “Deve Oyunu”, “Köse ile Gelin” gibi oyunlarda çocuklar, masumiyeti, bereketi veya yeni başlangıçları temsil eden roller üstlenirler. Ayrıca, Erzurum barlarının öğretilmesi de çocuk yaşlarda başlar. “Dadaş” olma yolundaki ilk adımlar, bar ekibinin en arkasında, “artçı” olarak yer almakla atılır. Bu durum, çocukların toplumsal törenlere ve kültürel performanslara entegrasyonunu sağlar.
Modern Çağda Unutulmaya Yüz Tutan Oyunların Yaşatılması: Organizasyonlar ve Şenlikler
Günümüzde dijital oyunların yaygınlaşması ve şehirleşmeyle birlikte, Erzurum’da çocuk oyunları geleneği büyük ölçüde zayıflamıştır. Ancak, bu kültürel mirasın kaybolmaması için çeşitli kurum ve kuruluşlar harekete geçmiştir. Erzurum Büyükşehir Belediyesi, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile üniversiteler (Atatürk Üniversitesi) bünyesinde, geleneksel çocuk oyunlarını derleme ve yaşatma projeleri yürütülmektedir. Her yıl düzenlenen “Erzurum Geleneksel Çocuk Oyunları Şenliği” gibi organizasyonlar, çocukları sokak oyunlarıyla buluşturmayı amaçlar. Ayrıca, bazı okullarda “oyun saatleri” kapsamında bu oyunlar öğretilmektedir. Bu çabalar, sadece bir eğlence biçimini değil, Dadaş kültürünün özünü ve dayanışma ruhunu gelecek nesillere aktarma mücadelesidir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. Erzurum’a özgü en bilinen geleneksel çocuk oyunları hangileridir?
En bilinen ve yöreye has oyunlar; Hımbıl, Kollaçelik, Gındıllik ve Aşık Oyunudur. Ayrıca kışın Hizek (kızak) kayma kültürü de çok önemli bir yere sahiptir.
2. Aşık oyunu nasıl oynanır ve malzemesi nedir?
Oyun, koyun/keçinin arka bacaklarından çıkan dört yüzlü küçük kemiklerle (aşık) oynanır. Kemiklerin her yüzünün (toka, yal, cık, dik) farklı puan değeri vardır. Oyuncular kemikleri yere atar, aynı gelen yüze göre puan kazanır veya rakibin kemiklerini vurarak onları ele geçirir.
3. Erzurum’da çocuk oyunları şenlikleri düzenleniyor mu?
Evet, özellikle yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşları tarafından yaz aylarında “Geleneksel Çocuk Oyunları Şenlikleri” düzenlenmektedir. Bu şenliklerde unutulmaya yüz tutmuş tüm oyunlar stantlarda tanıtılır ve çocukların katılımıyla oynanır.
4. “Dadaş kültürü” ile çocuk oyunları arasında nasıl bir bağ var?
Dadaş; mert, dayanıklı, centilmen ve yardımsever kişidir. Geleneksel oyunlar, çocuklara fiziksel dayanıklılık (hizek, kollaçelik), adil rekabet (aşık), strateji (hımbıl) ve dayanışma (takım oyunları) gibi Dadaş karakterinin temel özelliklerini aşılamak için doğal bir araçtı.
5. Bu oyunları öğrenmek için herhangi bir kaynak var mı?
Atatürk Üniversitesi Türk Halk Bilimi bölümü akademik yayınları, Erzurum İl Kültür Müdürlüğü’nün derlemeleri ve “Erzurum Folkloru” üzerine yazılmış kitaplar en güvenilir kaynaklardır. Ayrıca belediyelerin kültür sayfalarından da bilgi edinilebilir.
Bu makale, Erzurum’un zengin çocuk oyunları kültürünü akademik ve yöresel kaynaklardan faydalanarak özgün bir şekilde derlemeyi amaçlamıştır. Mirasın yaşatılması, onu tanımak ve anlamakla başlar.
