Anadolu’nun kadim ve stratejik kentlerinden biri olan Erzurum, zengin tarihi boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış, bu durum şehrin adının da zamanla değişmesine neden olmuştur. Tarih, coğrafya ve dilbilimi açısından büyük bir merak konusu olan Erzurum’a tarih boyunca verilen isimler, bölgenin siyasi ve kültürel dönüşümünün izlerini taşır. Bu blog makalesi, Hitit kayıtlarından Osmanlı fermanlarına kadar uzanan bu isimlendirme serüvenini, güvenilir tarihi kaynakları referans alarak kapsamlı ve özgün bir bakış açısıyla ele alacaktır. Tarih sahnesinde 6000 yıla yakın bir geçmişi olan bu şehrin isminin evrimi, aynı zamanda Anadolu’nun derinliğini anlamak için de kritik bir anahtar sunmaktadır.
I. Antik Çağ’dan Roma Dönemi’ne İlk İsimler ve Kökenleri
Erzurum coğrafyasının ilk defa yazılı kaynaklara girmesi, M.Ö. 2. binden itibaren bölgede güçlü medeniyetler kuran Hititler ve Urartular dönemine dayanır. Bu ilk ifadeler, şehrin henüz planlı bir yerleşim yeri olmaktan çok, genel bir coğrafi bölgeyi işaret etmektedir.
1. Hitit ve Urartu Kaynaklarında Geçen İfadeler
Bölgenin bilinen en eski yerleşim geçmişi Karaz ve Pulur gibi höyüklerde yapılan kazılarla yaklaşık altı bin yıl öncesine dayansa da [Kaynak 2.5], ilk yazılı kayıtlar bize farklı bir coğrafi ismi işaret eder.
- Azzi-Hayaşa Ülkesi (Hitit Kaynaklarında): Hitit kayıtlarında, bugünkü Erzurum ve çevresini içine alan geniş bir coğrafyanın Azzi-Hayaşa Ülkesi olarak anıldığı kabul edilmektedir. Bu ifade, bölgenin M.Ö. 2. binyılda Anadolu’nun önemli güç merkezlerinden biri olduğunu göstermektedir. Bu erken dönemden günümüze ulaşan arkeolojik kalıntılar, Erzurum halkının kökeni nedir? sorusunun cevabının Hurriler gibi yerli halklar ve onları takip eden diğer Anadolu kültürleriyle harmanlandığını işaret eder [Kaynak 3.5].
2. Ermeni, Saka ve Yerel Kullanımdaki İsimler
Antik Çağ’da yerel halkların ve bölgeye egemen olan güçlerin kullandığı isimler, daha sonraki dönemlerin resmi adlarına da kaynaklık etmiştir. Bu isimlerin kökeni genellikle coğrafi veya yerel beylik adlarına dayanır.
- Karintis, Karana, Karannist: Bölgeye egemen olan Partlar, Sasaniler ve bunlara bağlı devletçikler döneminde (M.Ö. 250 – M.S. 224) Erzurum ve çevresi Karin veya türevleriyle anılıyordu [Kaynak 1.4, 3.5].
- Karin, Garin, Carin, Karna: Özellikle yerli Ermeni kaynaklarında şehir, Fırat’ın kaynağına yakın bu mıntıkanın adı olan Karin veya türevleriyle anılmıştır [Kaynak 3.3, 3.5]. Bu isimler, halk dilinde ve yerel idarede uzun süre varlığını sürdürmüştür.
- Karnoi Kalghak / Karnoi Kağak (Karin Mıntıkasının Beldesi): “Karin Kalesi” anlamına gelen bu isim, şehrin yerel kimliğini yansıtan ve sonradan Arapların Kalikala adını türetmesine etki eden bir kökene sahiptir [Kaynak 2.2, 3.5].
- Karun İli (Dede Korkut Destanı’nda geçen ova adı): Türk kültürünün en önemli sözlü kaynaklarından biri olan Dede Korkut Destanı’nda Erzurum Ovası ve çevresinin Karun İli olarak geçmesi, Türklerin bölgeyle olan kadim bağlarını ve coğrafyayı isimlendirme biçimlerini göstermesi açısından önemlidir [Kaynak 1.1].
II. Erken Orta Çağ: Roma ve Bizans Egemenliği İsimleri
Antik Çağ’ın ardından bölgenin kaderi Roma İmparatorluğu’nun eline geçti ve şehir, güçlü bir sınır karakolu olarak yeniden kuruldu. Bu dönemde verilen isimler, imparatorluk idaresinin resmi damgasını taşır.
1. Bizans’ın Kurduğu Şehre Verilen Resmi İsimler
Günümüzdeki Erzurum’un çekirdeğini oluşturan ve planlı bir şehir olarak kurulan yerleşime, kurucusunun adı verilmiştir. Erzurum’un kurucusu kimdir? sorusunun cevabı genellikle bu döneme işaret eder.
- Theodosiopolis (II. Theodosios’a izafe edilen ilk bilinen adı): Erzurum’un bilinen ve planlı kuruluşuna atfedilen ilk resmi adı, Doğu Roma İmparatoru II. Theodosios’a (408-450) izafe edilen Theodosiopolis‘tir. Şehir, 415 tarihinde İmparatorun emriyle Şark Orduları Kumandanı Anatolius tarafından Sasanilere karşı bir sınır kalesi olarak kurulmuştur [Kaynak 3.1, 3.2, 3.3]. Bu isim, “Theodosius’un Şehri” anlamına gelir.
- Anastosiopolis (İmparator Anastasius tarafından verilen ve sonra terk edilen isim): İmparator I. Anastasius (491-518) döneminde şehir surları büyütülüp güçlendirilmiş ve bu nedenle bir süreliğine imparatora ithafen Anastosiopolis olarak anılmıştır [Kaynak 3.5].
- Arx-Romanorum (Romalıların Hisarı Manasına Gelen Görüş): Bazı görüşler, şehrin stratejik konumu ve askeri önemi nedeniyle “Romalıların Hisarı” anlamına gelen bu Latince ismin de kullanılmış olabileceğini belirtir.
III. İslam ve Selçuklu Hakimiyeti Dönemi İsimleri
Orta Çağ’da İslam ordularının bölgeye ulaşmasıyla birlikte şehir, İslam ve Bizans medeniyetleri arasında bir serhat (sınır) şehri haline geldi ve bu durum yeni isimlendirmeleri beraberinde getirdi. Bu dönemdeki isimler, bugünkü Erzurum’a tarih boyunca verilen isimler zincirinin son halkasını oluşturur.
1. İslam Kaynaklarında Kullanılan İsim: Kalikala (Kâli Kale)
- Kalikala / Kâlîkalâ (Kâli Kale): İslam tarihi kaynaklarında Erzurum ve çevresi için kullanılan ilk isimlerden biri Kalikala‘dır. Erzurum’un eski isimleri nelerdir? sorusuna en sık verilen cevaplardan biri olan bu ad, Arapça kaynaklarda sıklıkla geçmektedir.
- Kalikala Adının Kökeni (Halı üretimi ve Kâlî adlı kadın emir): Kalikala isminin kökeni hakkında iki ana rivayet öne sürülür. Birincisi, X. yüzyıl İslam coğrafyacılarına göre şehirde üretilen halıların (Kali) kalitesi nedeniyle bu ismi aldığıdır [Kaynak 3.3]. İkinci ve yaygın rivayet ise, bölgeye hâkim olan Ermenyakos’un ölümü üzerine yerine geçen Kâlî adlı bir kadın emir (beylik başkanı) tarafından kurulduğu veya imar edildiği için bu adı aldığıdır. Belâzürî ve diğer İslam yazarları, Arapça’da bu adın Kâlîkalâ (Kâli’nin ihsanı/kalesi) olarak kullanıldığını kaydederler [Kaynak 1.1, 1.3, 2.2, 3.3].
2. Karaz Bölgesindeki Eski Şehir ve Tahribat Sonrası İsimleri
Mevcut Erzurum şehrinin yakınlarında, ovada yer alan daha eski ve mamur bir şehir vardı. Bu şehir ve uğradığı tahribat, günümüzdeki ismin oluşumunda kilit rol oynamıştır.
- Artze, Arza, Arzan, Erzen (Eski Meskûn Şehir Adları): Ovanın eskiden beri yerleşim yeri olan en büyük ve mamur şehri Erzen‘di. Bu şehir, kaynaklarda Erze, Arza veya Arzan şekillerinde de anılırdı. X. yüzyıldan önce bile bu adda üç farklı şehir bulunmaktaydı [Kaynak 1.1].
- Kara Erzen / Kara Arza / Kara Arz / Karaz (Selçukluların Tahrip Ettiği Şehre Türklerin Verdiği İsimler): Selçukluların Azerbaycan Valisi İbrahim Yınal ve Kutalmış, 1048 yılında Doğu Anadolu’ya ulaştı. Bu sefer sırasında Erzen şehri büyük bir yıkıma uğrayıp harap bir kül yığını haline geldi [Kaynak 1.1, 1.5]. Bu yanık ve terk edilmiş şehre, Türkler tarafından Kara Erzen veya zamanla halk dilinde evrilerek bugünkü Karaz adı verilmiştir [Kaynak 1.1]. Erzen’den kaçan halkın bir kısmı ise, müstahkem bir kale olan Theodosiopolis’e (Kalikala) sığınmıştır [Kaynak 1.1, 1.5].
3. Günümüzdeki İsme Giden Yol: “Rum Erzeni” Anlamındaki İsimler
Eski Erzen şehrinin tahrip olması ve ahalisinin Theodosiopolis’e sığınmasıyla birlikte, bu yeni yerleşim yeri artık “eski Erzen’in yerini alan yer” olarak anılmaya başlandı. İslam dünyası bu dönemde Bizans topraklarına Diyâr-ı Rûm diyordu.
- Erzenirum / Erzen-ir Rum / Erzenü’r-Rum: Müslüman coğrafyacılar, Ahlat yakınındaki diğer Erzen’lerden ayırmak ve buranın “Romalıların (Bizans’ın) idaresindeki Erzen” olduğunu belirtmek için bu yeni şehre, yani Theodosiopolis’e Erzen-ir Rum (Rum’un Erzen’i) adını verdiler [Kaynak 1.1, 3.3]. Bu, günümüzdeki Erzurum’a tarih boyunca verilen isimler arasındaki en önemli evredir.
- Erz-i Rum / Arz-ı Rum (Kitabeler ve Paralar Üzerindeki Kullanımlar): Selçuklular tarafından basılan paralar ve kitabeler üzerinde şehrin adı Arzan al-Rum ve daha sonra Arz-ı Rûm (Rum Diyarı/Ülkesi) olarak da kullanılmıştır [Kaynak 1.2, 2.2].
- Roma Erzen’i (Halk Arasında Kabul Gören İsim): Halk arasında yaygın kabul gören yorum ise, ismin Rum Erzen’i anlamına geldiği, yani Selçukluların fethettiği Bizans topraklarındaki Erzen şehri olduğudur.
4. Diğer Tanımlayıcı İsimler
- Darel-Celal (Büyüklük, Ululuk Anlamı): Erzurum yöresi, bölgenin büyüklüğüne, ululuğuna ve şanına atfen “Büyüklük/Ululuk Yurdu” anlamına gelen Darel-Celal ismini de taşımıştır [Kaynak 1.1].
IV. Orta Çağ Sonrası Coğrafi ve Seyyah Kullanımları
Anadolu Selçukluları’nın ardından Saltuklular, İlhanlılar, Akkoyunlular ve Karakoyunlular döneminde şehir, stratejik önemini korumuş ve isminin evrimi devam etmiştir.
1. Coğrafi Bölge İsimleri
Şehri çevreleyen geniş coğrafya, hakim olan güce ve dönemin kültürel yapısına göre farklı isimlerle anılmıştır.
- Ermen / Ermeniyye (Yukarı Memleket Anlamı): İslam coğrafyacıları tarafından Erzurum’un da dahil olduğu bölge için kullanılan bu isim, “Yukarı Memleket” anlamına gelen Ermeniyye olarak geçmektedir [Kaynak 1.1].
- Türkmenia / Turcomania / Türkmenlik (Ak ve Karakoyunlular Dönemi): Bölgenin Malazgirt Zaferi’nden sonra hızla Türkleşmesi ve özellikle Akkoyunlu-Karakoyunlu beylikleri döneminde artan Türkmen nüfusu nedeniyle, Batılı kaynaklarda ve bazen yerel kullanımda bölge Türkmenia veya Türkmenlik gibi isimlerle de anılmıştır. Bu, Erzurum hangi Türk boyundan gelir? sorusunun cevabını Oğuzların Anadolu’ya yerleşen boylarına (özellikle Saltuklular) bağlayan tarihi gerçeği destekler [Kaynak 3.5].
2. Yabancı Seyyah ve Tarihçilerin Kullandığı Farklı İmlalar
Uluslararası ticaret yollarının kavşağında yer alan Erzurum’u ziyaret eden Batılı seyyahlar, Fars ve Arap tarihçileri, şehrin adını kendi dillerine göre farklı şekillerde telaffuz ve kayıt altına almışlardır.
- Erzeron, Erz-Roum, Erzerum, Erze-Roum (Batılı Seyyah İmlaları): Jean Babtist Tavernier, Lynch ve C.F. Lehmann-Haupt gibi seyyahlar, şehrin ismini Erz-Roum veya Erzerum gibi farklı fonetik imlalarla kaydetmişlerdir [Kaynak 2.1].
- Ere zulüm (Evliya Çelebi’nin Seyahatname’de bahsettiği): Ünlü Osmanlı seyyahı Evliya Çelebi, Seyahatname‘sinde şehrin çetin iklimi ve sert koşulları nedeniyle halk arasında isminin ironik bir şekilde Ere zulüm olarak da anıldığından bahseder.
- Ardzen-er-rum ve Ardzın (Urfalı Mateos’un Kullanımları): Ermeni tarihçi Urfalı Mateos da eserlerinde şehrin adı için farklı kullanımlara yer vermiştir.
3. Günümüzdeki İsim: Erzurum ve Anlamı
- Erzen-ir-Rum’dan Evrilme (Rum’un En Yüksek Yeri Manası): Tüm bu evrimlerin sonunda, halk dilindeki kullanım kolaylığı ve zamanla yaşanan ses değişimleri sonucunda Erzen-ir-Rum (Rum’un Erzen’i) adı kısalarak ve son haliyle Erzurum şeklini almıştır [Kaynak 1.2, 2.1]. Yaygın kabul gören anlamı “Roma (Bizans) diyarındaki Erzen” olsa da, coğrafi konumu nedeniyle “Rum’un en yüksek yeri” gibi yorumlar da mevcuttur. Osmanlı fethinden sonra kısa bir süre “nefs-i Erzurum nahiyesi” olarak anılsa da, kısa sürede bölgenin merkezi haline gelerek günümüzdeki adını sağlamlaştırmıştır [Kaynak 1.3].
5 Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. Erzurum’un en eski adı nedir?
Erzurum’un bilinen ve planlı bir şehir olarak kurulan ilk resmi adı, M.S. 5. yüzyılda Bizans İmparatoru II. Theodosius’a ithafen verilen Theodosiopolis‘tir. Ancak yerel Ermeni kaynaklarında çok daha eski dönemlerden itibaren Karin ve çevresindeki coğrafya için Hitit kaynaklarında Azzi-Hayaşa gibi isimler geçmektedir.
2. Erzurum adı nereden gelmektedir?
Erzurum’a tarih boyunca verilen isimler içinde en kalıcı olan bu ad, eski şehir Erzen ile Bizans topraklarını ifade eden Rûm kelimelerinin birleşimi olan Erzen-ir-Rum‘dan türemiştir. Anlamı, “Roma (Bizans) diyarındaki Erzen” şeklindedir. Eski Erzen şehri 1048’de tahrip olunca, oradan kaçan halk Theodosiopolis’e sığınmış ve bu yeni yerleşim “Erzen-ir-Rum” olarak anılmaya başlanmıştır.
3. Erzurum halkının kökeni nedir?
Erzurum halkının kökeni nedir? sorusunun cevabı, bölgenin çok katmanlı tarihini yansıtır. Erzurum halkının kökeni; Urartu, Hurri ve diğer yerli Anadolu halklarına, İslam fetihleriyle gelen Arap unsurlara ve özellikle Malazgirt Zaferi’nden sonra bölgeye yoğun olarak yerleşen Oğuz/Türkmen boylarına (Saltuklular başta olmak üzere) dayanmaktadır. Günümüzdeki baskın kültürel yapı, Türkmen/Oğuz boylarının mirası ile şekillenmiştir.
4. Erzurum’un kurucusu kimdir?
Şehrin ilk planlı ve müstahkem kaleli yerleşiminin (Theodosiopolis) kurucusu, 415 yılında Doğu Roma İmparatoru II. Theodosios’un emriyle Şark Orduları Kumandanı Anatolius‘tur. Ancak İslam kaynaklarında geçen Kalikala isminin ise Kâlî adlı bir kadın emir tarafından kurulduğu rivayet edilmektedir.
5. Erzurum hangi Türk boyundan gelir?
Bölgenin Türk yurdu olmasında en kritik rolü oynayan Türkmen beyliği, 1071 Malazgirt Zaferi’nin ardından Erzurum’a yerleşen ve uzun yıllar şehri idare eden Saltuklular‘dır. Erzurum’a yerleşen Türkler‘in büyük çoğunluğu Oğuz/Türkmen boylarına mensuptur.
