Doğu Anadolu’nun kadim şehri Erzurum, sadece tarihi dokusu ve doğal güzellikleriyle değil, köklü kültürünün en canlı ifadesi olan Erzurum Barları ile de gönülleri fethediyor. Bu topraklarda “bar”, sıradan bir halk oyunundan çok daha fazlası; bir yaşam biçimi, bir tarih yansıması ve Dadaş denilen yiğit Erzurumluların karakterinin sahneye taşınmış halidir. Erzurum bar oyunu, el ele, kol kola tutuşarak oynanan, disiplinli ve anlam yüklü figürleriyle nesilden nesile aktarılan bir mirastır. Bu makalede, Erzurum Barlarının derin tarihçesinden, her biri ayrı bir hikâye anlatan bar çeşitlerine, özel terimlerinden göz kamaştıran kıyafetlerine kadar tüm yönleriyle bu görkemli kültürü inceleyeceğiz. İster bir Erzurum bar ekibi performansını merak ediyor olun, ister Erzurum barları isimleri hakkında bilgi arıyor olun, bu kapsamlı rehber sizi Dadaşlık ruhuna doğru bir yolculuğa çıkaracak.
1. Bar’ın Tanımı ve Tarihçesi
Erzurum Barları, tanımı itibarıyla sadece bir dans değil, bölgenin sosyal ve tarihsel dokusunu yansıtan canlı bir sanat formudur.
Bar’ın Tanımı
Bar, kelime anlamı ve pratiğiyle geniş bir coğrafyanın ortak dilidir:
- Dadaşın Oyununun Adı: Erzurum’da yaşayan yiğit ve mert insanların, yani “Dadaş”ların geleneksel oyunudur.
- Toplu Halde Oynanan Oyunlar: Erzurum ve çevresinde, dizi halinde, el ele veya kol kola tutuşularak oynanan disiplinli oyunlar bütünüdür.
- Geniş Coğrafyanın Dansı: Kars’tan Erzincan’a, Bayburt’tan Erzurum’a uzanan geniş bir şeritte, sıra oyunlarının genel adıdır.
- Tarihsel Kökler: Kökenleri, Şaman Türklerinin davul eşliğindeki törenlerine, savaş sonrası zafer kutlamalarına ve yiğitlik anlatımlarına dayandırılmaktadır. Ayrıca ilkel davulun ismi olan “bar”dan geldiği de düşünülmektedir.
Bar’ın Tarihçesi ve Gelişim Safhası
Erzurum barları, binlerce yıllık Türk tarihinin adeta dans edilen bir özetidir. Figürlerinde, Orta Asya steplerinden Anadolu’ya uzanan göç yolculuğunun, savaşların, zaferlerin, günlük yaşamın ve doğa olaylarının izleri görülür. Başlangıçta daha çok erkekler tarafından, askeri bir disiplin ve ruhla, kahramanlık duygularını ifade etmek için oynanırken, zaman içinde kadınların oynadığı daha zarif ve günlük yaşamı konu alan bar türleri de gelişmiştir. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte kültürel değer olarak koruma altına alınmış, derlenmiş ve günümüzde hem yerel düğünlerde hem de ulusal ve uluslararası festivallerde yaşatılmaya devam etmektedir.
2. Bar Çeşitleri ve Oynayış Biçimleri
Erzurum halk oyunları isimleri genellikle barın figür özelliğinden, anlattığı hikâyeden veya çıktığı yöreden gelir. Temel olarak iki ana gruba ayrılır:
Erkek Barları
Güç, yiğitlik, mertlik ve disiplinin ön planda olduğu, genellikle ağır ritimlerle başlayıp hızlanan barlardır. Oynanış şekline göre “açık” (elli tutuşarak) veya “kapalı” (koltuk altından tutuşarak) olarak sınıflandırılırlar. Günümüzde Oynanan Erkek Barlarından Bazıları:
- Başbar (Birinci Bar/Sarhoş Barı): Geleneksel sıradaki ilk bar. Ağır, vakur ve heybetli figürleriyle dikkat çeker.
- İkinci Bar (Dikine/Tikine): Dik ve kararlı duruşu simgeler.
- Sekme (Sekme Barı): Çeviklik ve hareketliliğin öne çıktığı bir bardır.
- Hançer Barı: Belki de en bilinen Erzurum barlarından biridir. Adını, oyuncuların ağızlarıyla tuttuğu hançerden alır. Yiğitliği, hoşgörüyü ve kardeşliği temsil eder. Erzurum hançer barı hikayesi, birlik ve dayanışma mesajı verir.
- Koçeri (Göçeri): Göç hayatının ve hareketliliğin canlandırıldığı bar.
- Temirağa (Timurağa): Aksak Timur’un askerlerinin yürüyüşünden esinlendiği söylenir.
- Uzundere (Tortum Barı): Tortum Şelalesi’nin coşkusu ve suyun akışı figürlerle yansıtılır.
- Aşırma, Narey, Delloy, Tamzara, Tavuk Barı, Köroğlu diğer önemli erkek barlarındandır.
Kadın Barları
Doğallık, zerafet, güzellik ve günlük yaşamın neşesinin yansıtıldığı barlardır. Figürler daha yumuşak ve akıcıdır. Günümüzde Oynanan Kadın Barlarından Bazıları:
- Çarşıda Üzüm Kara
- Temirağa
- Aşşahtan Gelirem (Aşağıdan Geliyorum)
- Hoşbilezik
- Narey
- Üç Ayak
- Çift Beyaz Güvercin
- Çember
3. Barlardan Çıkarılabilecek Manalar
Her Erzurum bar oyunu, izleyene derin anlamlar sunar:
- Başbar: Kahramanlık, yenilmezlik ve mertlik.
- Hançer Barı: Birlik, fedakarlık ve kardeşlik. Erzurum hançer barı hikayesi, zor durumdaki bir arkadaşa yardım etmeyi sembolize eder.
- Sekme: Çeviklik ve cesaret.
- Aşırma: Toplumsal birlik ve beraberlik.
- Koçeri: Göç ve hareketlilik zevki.
- Uzundere: Doğaya duyulan hayranlık ve suyun bereketi.
- Tavuk Barı: Bazı araştırmacılara göre tarih öncesi totem inançlarının izlerini taşır.
4. Bar Terimleri
Bar halk oyunu özelliklerini anlamak için kullanılan özel bir dil vardır:
- Bar Başı (Bar Çeken): Oyunu yöneten, komut veren lider.
- Poççik (Pöççük): Sıranın en sonundaki oyuncu.
- Koltuk Altı (Kolluk): Bar başından sonra gelen, onun yardımcısı.
- Sekme/Yelleme: Barın hızlı bölümü.
- Ağırlama: Barın yavaş ve ağır başlangıç bölümü.
- Bar Tutmak: Bir davet veya kutlama için bar ekibi kiralamak.
- Dadaş: Erzurumlu yiğit, mert, görgülü insan.
5. Dadaş ve Dadaşlık Kavramı
Bar, Dadaşlık kültürünün ayrılmaz bir parçasıdır. Dadaş, sadece Erzurumlu demek değildir; yiğitliği, mertliği, misafirperverliği, sözüne ve namusuna düşkünlüğü temsil eden bir felsefedir. Barlar, bu karakter özelliklerinin bedenle ifade edilme biçimidir. Bir Erzurum bar ekibi, sahneye çıktığında sadece bir gösteri sunmaz, Dadaşlık ruhunu seyirciye aktarır.
6. Bar Kıyafetleri
Görsel şölenin tamamlayıcısı, geçmişin işlemeli tanıklarıdır.
Erkek Kıyafetleri:
- Cıstik/Markop: Siyah deriden yapılmış, diz altına kadar uzanan ayakkabı.
- Zığva: Paçaları dar, bele kadar kısa bir tür yöresel pantolon.
- Kazeki: Kolsuz, işlemeli bir yelek.
- Gümüş Köstek: Saat kösteği olarak kullanılan, göğüs üzerinden omuza uzanan gümüş zincir.
- Pazubent: Kola takılan, üzerinde ayet veya motifler işli metal bileklik.
- Kuşak (Şal): Bele sarılan uzun, yünlü dokuma.
Kadın Kıyafetleri:
- Bindallı: Kadifeden yapılmış, altın veya gümüş tellerle süslü entari.
- Leçek (Yazma): Başa örtülen, işlemeli kumaş.
- Gümüş Kemer: Bindallının üzerine takılan, süslü kemer.
- Pabuç: İşlemeli hafif ayakkabı.
7. Barın Oynandığı Günler ve Yerler
Erzurum barları, hayatın önemli anlarında vücut bulur:
- Düğünler: En yaygın olarak düğünlerin vazgeçilmezidir.
- Milli ve Dini Bayramlar: Kutlamaların coşkusu barlarla taçlandırılır.
- Hıdırellez ve Nevruz: Baharın gelişi, bu kadim danslarla karşılanır.
- Festivaller ve Özel Kutlamalar: Erzurum’da tarihi Cirit Meydanı ve şehrin çeşitli köşkleri, barların sergilendiği geleneksel mekânlardır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. Erzurum’da en ünlü bar hangisidir?
Erkek barları arasında Hançer Barı ve Başbar, kadın barları arasında ise Hoşbilezik ve Çarşıda Üzüm Kara oldukça meşhur ve sembol haline gelmiş barlardır.
2. Hançer Barı’nda neden ağızda hançer tutulur?
Erzurum hançer barı hikayesine göre; bu, zor durumdaki bir dostuna yardım etmek için her türlü engeli aşmayı, sözün ve sadakatin kılıçtan keskin olduğunu simgeler. Ağızda tutmak, bu yardımın sessiz ve kararlı bir şekilde yapılacağının ifadesidir.
3. “Dadaş” kelimesi ne anlama gelir?
Dadaş, kardeş, yiğit, mert, cesur ve görgülü Erzurumlu anlamına gelir. Sadece bir yöresel hitap değil, bir karakter ve yaşam felsefesidir.
4. Bar oynamak için özel bir eğitim gerekli mi?
Profesyonel bir Erzurum bar ekibinde yer almak veya geleneksel kurallarıyla oynamak için ciddi bir eğitim ve disiplin gerekir. Ancak düğünlerde halka katılıp basit adımlarla bu kültüre dahil olmak mümkündür.
5. Kadın ve erkek barları arasındaki en belirgin fark nedir?
En belirgin fark, tematik ve figür farkıdır. Erkek barları daha çok kahramanlık, savaş, yiğitlik temalarını işlerken daha sert ve keskin hareketler içerir. Kadın barları ise günlük yaşam, sevda, doğa ve zarafet temalarını yansıtan daha yumuşak ve akıcı figürlere sahiptir.
Sonuç: Erzurum Barları, bir şehrin yürek atışlarını, tarihini ve karakterini yansıtan görkemli bir kültür hazinesidir. Her biri ayrı bir anlam taşıyan figürleri, renkli kıyafetleri ve derin manalarıyla izleyeni kendine hayran bırakan bu geleneğin, Dadaşların ellerinde ve yüreklerinde yaşamaya devam etmesi, Anadolu’nun kültürel zenginliği adına büyük bir şanstır. Bu ritmi deneyimlemek için Erzurum’u ziyaret ettiğinizde, mutlaka canlı bir bar performansı izlemeyi unutmayın.
